18 28 527 09

biuro@orawa.eu

Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background
Slide background

Stałe

Budżet obywatelski 2019

BO Małopolska: Aż 188 zadań dopuszczonych do głosowania!

Znamy już listę wszystkich zadań, które zostaną dopuszczone do głosowania w ramach IV edycji Budżetu Obywatelskiego Województwa Małopolskiego. Wynik jest rekordowy: mieszkańcy będą mogli wybierać spośród aż 188 zadań – czyli o 38 więcej niż przed rokiem. Głosowanie rozpocznie się już 9 września i potrwa do końca miesiąca.

Wiosną, w trakcie składania propozycji zadań mieszkańcy zgłosili aż 239 propozycji – najwięcej w historii wszystkich edycji. Teraz pozytywną weryfikację przeszło aż 188 pomysłów. Najwięcej z nich, bo 38, dotyczy subregionu Miasto Kraków. Na drugim miejscu jest Subregion Tarnowski, z 37 zadaniami, a na trzecim – z 36 zadaniami – Subregion Sądecki. Mieszkańcy Małopolski Zachodniej będą mogli wybierać z 31 zadań, a Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego i Subregionu Podhalańskiego – z 23 pomysłów.

- Od początku tej edycji budżet obywatelski Małopolski cieszy się sporym zainteresowaniem mieszkańców. Zapraszam do głosowania, które oficjalnie rozpoczniemy 9 września. Będzie można wybrać najlepsze, najciekawsze i najbardziej interesujące propozycje - zachęca Anna Pieczarka z zarządu województwa.

Wśród wszystkich pomysłów przeważają zadania o charakterze sportowym i turystycznym – w sumie jest ich aż 57. Mieszkańcy zaproponowali też sporo pomysłów kulturalnych (43), zdrowotnych (30), edukacyjnych (29) czy transportowych (16).

  • Lista zadań dopuszczonych do głosowania znajduje się tutaj [PDF]:

https://www.malopolska.pl/_userfiles/uploads/KZ-VII/BO/BO%202019/Zal_1_ZWM_przyjete.pdf

  • Lista zadań odrzuconych jest dostępna tutaj [PDF]:

https://www.malopolska.pl/_userfiles/uploads/KZ-VII/BO/BO%202019/zal_2_ZWM_odrzucone.pdf

Warto przypomnieć, że w tym roku autorzy zadań mogli po raz pierwszy odwołać się od wstępnej weryfikacji ich pomysłów. Ich protesty rozpatrywała w sierpniu specjalnie powołana do tego Rada Budżetu Obywatelskiego. W sumie wpłynęło 21 odwołań, z czego 4 zostały uznane za zasadne.

Jeden głos na najlepsze zadanie!

Głosowanie w IV edycji BO Małopolska startuje już za 2 tygodnie. W tym roku zaplanowano je od 9 do 30 września i udział w nim może wziąć każdy mieszkaniec Małopolski, który skończył 16 lat. Tak jak w latach ubiegłych, mieszkańcy mają 1 głos i mogą go oddać tylko na 1 zadanie z subregionu, w którym mieszkają. Uwaga – żeby głosować w BO Małopolska nie trzeba być zameldowanym w Małopolsce.

W 4. edycji Budżetu Obywatelskiego Województwa Małopolskiego będzie można zagłosować na trzy sposoby. Najprostszym i najszybszym będzie oddanie głosu przez internet – już 9 września na stronie www.bo.malopolska.pl zostanie uruchomiony specjalny panel do głosowania. Tak jak w ubiegłych latach, dopuszczona zostanie też możliwość oddania głosu na papierowym formularzu – wrzucając go do jednej z 26 stacjonarnych urn (lista poniżej). Wzór tegorocznej karty do głosowania można już znaleźć na www.bo.malopolska.pl.

Głosować będzie również można korespondencyjnie, przesyłając wypełnioną kartę do głosowania na adres urzędu marszałkowskiego lub jednej z jego agend zamiejscowych. W tym wypadku trzeba jednak pamiętać, że decyduje data wpływu do urzędu – nie data stempla pocztowego. Jeśli głos dotrze po 30 września, nie zostanie uznany za ważny.

Więcej informacji można znaleźć na: www.bo.malopolska.pl i https://www.facebook.com/bo.malopolska/

Lista miejsc, w których odbywać się będzie głosowanie w ramach Budżetu Obywatelskiego Województwa Małopolskiego poprzez wrzucenie do urny wypełnionej karty do głosowania:

  1. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Kraków, ul. Basztowa 22;
  2. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Kraków, ul. Racławicka 56;
  3. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Kraków, Departament Edukacji i Kształcenia Ustawicznego, Kraków os. Teatralne 4a;
  4. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Departament Funduszy Europejskich, Kraków, Wielicka 72;
  5. Agenda zamiejscowa UMWM, Tarnów, al. Solidarności 5-9;
  6. Agenda zamiejscowa UMWM, Nowy Sącz, ul. Jagiellońska 52;
  7. Agenda zamiejscowa UMWM, Nowy Targ, al. 1000-lecia 35;
  8. Agenda zamiejscowa UMWM, Oświęcim ul. Jędrzeja Śniadeckiego 21;
  9. Urząd Gminy i Miasta Miechów, ul. Henryka Sienkiewicza 25;
  10. Urząd Miasta i Gminy Olkusz, Rynek 1;
  11. Urząd Miasta i Gminy Brzesko, ul. Bartosza Głowackiego 51;
  12. Urząd Miasta i Gminy w Myślenicach, ul. Rynek 8/9;
  13. Urząd Miasta Zakopane, ul. Tadeusza Kościuszki 13;
  14. Urząd Miejski w Gorlicach, Rynek 2 (Pawilon Historii Miasta Gorlice);
  15. Urząd Miejski w Wadowicach, Plac Jana Pawła II 23;
  16. Starostwo Powiatowe w Bochni, ul. Kazimierza Wielkiego 31;
  17. Urząd Miejski w Chrzanowie, al. Henryka 20;
  18. Urząd Miejski w Dąbrowie Tarnowskiej, Rynek 34;
  19. Urząd Miejski w Krzeszowicach, ul. Grunwaldzka 4;
  20. Urząd Gminy Limanowa, ul. Matki Boskiej Bolesnej 18B;
  21. Urząd Gminy i Miasta Proszowice, 3 Maja 72;
  22. Urząd Miejski w Suchej Beskidzkiej, ul. Mickiewicza 19;
  23. Urząd Miasta i Gminy w Wieliczce, ul. Powstania Warszawskiego 1;
  24. Urząd Miejski w Krynicy – Zdroju, ul. Kraszewskiego 7;
  25. Urząd Gminy Łącko, Łącko 445;
  26. Urząd Miejski w Zakliczynie, Rynek 32.

/oprac. UMWM

Questy

questy banner

Wychodząc na przeciw popularności gier terenowych, tzw. questów, zwłaszcza wśród zwiedzających młodszego pokolenia i rodzin z dziećmi staramy się, by i w naszmym muzuem można było podejmować tego typu aktywności. Po zakupie biletu można zatem, oprócz lub zamiast tradycyjnego zwiedzania spróbować swoich sił w grze "Na pasterniku u Moniaków". Z questu można skorzystać zarówno w formie cyfrowej, jak i drukowanej. Wersja cyfrowa dostępna jest poprzez aplikację, którą można pobrać ze strony questy.com.pl, wersję PDF do wydruku można znaleźć także bezpośrednio pod linkiem: pobierz quest.

Zachęcamy do podjęcia wyzwania!

OCHRONA DANYCH OSOBOWYCH

Klauzula informacyjna dla zwiedzających i uczestników imprez i wydarzeń kulturalnych

Zgodnie z art. 13 ust. 1 i ust. 2 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) – dalej RODO - informujemy, iż:

1. Administratorem Pani/Pana danych osobowych jest: Muzeum – Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej z siedzibą: 34-484 Zubrzyca Górna, tel. 18 28 527 09, e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.;

2. Wyznaczyliśmy Inspektora Ochrony Danych Osobowych - możesz się z nim kontaktować we wszystkich sprawach dotyczących przetwarzania danych osobowych oraz korzystania z praw związanych z przetwarzaniem danych. Z Inspektorem (p. Jan Kuliga) możesz kontaktować się przez e-mail Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. pod numerem telefonu: 609 651 709 lub pisząc listownie - na wyżej wskazany adres korespondencyjny.

3. Pani/Pana dane osobowe przetwarzane będą:

  1. w celu informowania o planowanych wydarzeniach i imprezach kulturalnych, w związku z wyrażoną zgodą – na podstawie art. 6 ust. 1 lit. a) rozporządzenia RODO;
  2. w celu realizacji umowy i świadczenia usługi – na podstawie art. 6 ust. 1 lit. b) RODO;
  3. w celu wypełniania przez Administratora obowiązków wynikających z przepisów prawa (w szczególności: z ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości i ustawy z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach) – na podstawie art. 6 ust. 1 lit. c) rozporządzenia RODO;
  4. w celu dochodzenia ewentualnych roszczeń – na podstawie art. 6 ust. 1 lit. f) RODO;
  5. w celu monitorowania wybranych miejsc i obiektów Muzeum – na podstawie art. 6 ust. 1 lit. c) rozporządzenia RODO oraz art. 222 Kodeksu pracy.

4, Podane przez Panią/Pana dane osobowe będą przekazywane:

  1. podmiotom upoważnionym przez Pana/Panią – na podstawie wyrażonej zgody;
  2. podmiotom przetwarzającym dane w imieniu Administratora danych – na podstawie zawartej umowy;
  3. podmiotom uprawnionym przepisami prawa.

5. Podane przez Panią/Pana dane osobowe nie będą przekazywane do państw trzecich i organizacji międzynarodowych, nie będą przetwarzane w formie profilowania, nie będą podejmowane na ich podstawie decyzje w sposób zautomatyzowany.

6. Posiada Pani/Pan prawo dostępu do treści swoich danych osobowych oraz prawo ich sprostowania, usunięcia, ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu, prawo do cofnięcia zgody w dowolnym momencie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem.

7. Posiada Pan/Pani prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego gdy uzna Pani/Pan, iż przetwarzanie danych osobowych Pani/Pana dotyczących narusza obowiązujące przepisy prawa.

8. Podanie przez Pana/Panią danych osobowych jest dobrowolne, ale nie podanie danych może skutkować brakiem możliwości poinformowania o planowanym wydarzeniu kulturalnym, brakiem możliwości zawarcia umowy lub realizacji usługi, brakiem możliwości przyznania ulgi lub zniżki w płatności.

9. Pani/Pana dane osobowe będą przetwarzane i przechowywane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.

IMPREZY CYKLICZNE

Nasz skansen stara się pokazać całokształt dawnego wiejskiego życia, które wyznaczane było głównie cyklem wegetacyjnym, przesileniami pór roku, porządkiem prac polowych oraz z kalendarzem liturgicznym. Wszystko to miało wielki wpływ na całokształt krajobrazu kulturowego wsi orawskiej, dziś jednak w wielu wypadkach bezpowrotnie zanika. Staramy się więc, aby oprócz przezentacji architektury budynków mieszkalnych, gospodarczych, przemysłu wiejskiego i sakralnych, przybliżać kulturę Orawy również poprzez imprezy cykliczne, które mają na celu przypomnieć, zobrazować, ale też ocalić od zapomnienia rozmaite zwyczaje, obyczaje i zajęcia, które tworzyły niegdyś dziedzictwo niematerialne Orawy. W związku z tym w kalendarz imprez oraganizowanych cyklicznie przez muzeum wpisują się:

Wieczór Kolęd - zazwyczaj w pierwszym tygodniu stycznia, nawiązuje do tradycji wspólnego śpiewania kolęd i pastorałek; śpiewaniu towarzyszy kapela orawska i niewielki poczęstunek, zachęcamy też wszystkich do dzielenia się opłatkiem i składania sobie życzeń noworocznych

Skubraki - impreza nawiązuje do dawnego obyczaju wspólnego skubania pierza, przy okazji taktując także o wielu innych pracach tradycyjnie wykonywanych w okresie karnawału. Celem spotkania jest integracja środowisk zaineresowanych dawnymi zwyczajami, staramy się jednak, by spotkania sprzyjał popularyzacji kultury ludowej i miały charakter międzypokoleniowy

Konkurs na najpiękniejszy, tradycyjny, orawski koszyczek wielkanocny - organizowany corocznie w Wielką Sobotę w kościele pw. Matki Bożej Śnieżnej z Tokarni w skansenie, oprócz konkursu, w którym zwracamy szczególną uwagę na tradycyjną zawartość i przyzdobienie, odbywa się także święcenie pokarmów. Co roku staramy się też przedstawić zebranym w przystępnej formie wybrane zagadnienie związane z obchodzeniem Świąt Wielkanocnych

Stawianie moja - koniec kwietnia/początek maja. Na Orawie przetrwała ciekawa tradycja stawiania moja.  Zwyczaj ten związany jest z nadejściem wiosny i obrzędowością właściwą tej porze roku. Moje stawiane są z 30 kwietnia na 1 maja, w noc ss. Filipa i Jakuba. Upatrzone, odpowiednie drzewo – świerk, sosnę lub jodłę ścinano i okorowywano, lecz na wierzchołku długiej żerdzi pozostawiano zieloną koronę, którą ozdabiano m.in. bibułkami i wstążkami. Tak przygotowanego moja kawaler stawiał przy chałupie wybranej panny, ta zaś była zobowiązana do przygotowania poczęstunku dla młodzieńca w drugi dzień Zielonych Świątek, kiedy odbywało się tzw. ogrywanie i ścinanie moja: pod wieczór chłopcy i dziewczęta wraz z muzyką gromadzili się wokół swoich mojów, ścinano drzewko, rąbano je na drobne kawałki, układano w stos i podpalano. Było to początkiem całonocnej zabawy przy płonącej watrze.

Weekendy z pokazami - organizowane w skansenie w sezonie wiosenno-letnim. Są to, osnute wokół różnych świąt lub zwyczajów imprezy, które sprawiają, że w dany dzień skansen tętni życiem. Przy większości zabudowań oprócz zwiedzenia danego obiektu odwiedzający mają możliwość spróbowania swoich sił przy różnych zajęciach gospodarskich i przyjrzenia się pracy zakładów przemysłu wiejskiego.

Orawskie zaduszki - cykliczne, listopadowe wydarzenie w ciepłej atmosferze, sprzyjające zadumie, mające na celu wspomnienie Orawian zasłużonych dla regionu – działaczy społecznych, folklorystów, artystów, nauczycieli, ludzi kultury i sztuki. Wspomnienia przy akompaniamencie muzyki orawskiej miają charakter biograficzny, czasem bardzo osobisty, wspomnienia przygotowuje najczęściej rodzina, przyjaciele, znajomi, uczniowie, którzy prezentują zarówno życie i dorobek, jak i własne wspomnienia związane z tymi, którzy odeszli

Oprócz ww. wydarzeń w kalendarz imprez wpisały się takze na stałe Wieczory poetyckie i literackie - są to spotkania z poetami i literatami, pochodzącymi lub sympatyzującymi z Orawą, które umożliwiają zaprezentowanie im swojej osoby, swojej twórczości, a także nawiązanie bezpośredniego kontaktu z czytelnikami, mieszkańcami Orawy, uczniami orawskich szkół i entuzjastami literatury. Spotkania odbywają się w okresie jesiennym.

Najważniejszym wydarzeniem oraganizowanym przez skansen pozostaje jednak od 2002 r. Święto Borówki. Jest to największa, cykliczna impreza plenerowa o charakterze etnograficzno-folklorystycznym odbywająca się w muzeum tradycyjnie w ostatnią niedzielę lipca. Program opiera się na występach zespołów regionalnych i ludowych, prezentacji dawnych rzemiosł, produktów regionalnych polskiej i słowackiej Orawy oraz tańca i muzyki regionu. Świętu Borówki towarzyszą targi sztuki ludowej i profesjonalnej, konkursy, degustacja dań regionalnych oraz wiele innych atrakcji dla dorosłych i dzieci. Jednocześnie dbamy, aby impreza nie była zwykłym festynem, promujemy tradycyjne rękodzieło i autentyczność - to, co najpiękniejsze w kulturze ludowej. Do naszych stałych partnerów należy m.in. Babiogórski Park Narodowy, Lasy Państwowe, Orawskie Centrum Kultury w Jabłonce i Gminne Centrum Kultury w Lipnicy Wielkiej.


REGION

 

Jakoz ukozać Twoje piykno

moja Orawo?

Jakoz wyśpiywać miyłość twojo

do ludu prostego, a robotnego.

Jakoz wypedzieć twojo twardo

ale sprawiedliwo duse

i lutosierne serce?

Jakoz ukozać twoje zycie nielekie

kieś nie roz ani nie dwa

dźwigać sie musiała od nowa

z burek strasnyk i wiatrów dziwnyk.

fragm. Emil Kowalczyk “Jakoz ukozać…” 

Orawa herbORAWA POLSKA

Orawa (słow. Orava, węg. Árva) to kraina historyczna w Europie Środkowej w dorzeczu rzeki Orawy. Przeważająca część Orawy znajduje się obecnie w granicach Słowacji, natomiast jej północno-wschodnia część należy do Polski. Otacza Tatry od zachodu i północnego zachodu, graniczy z Podhalem i Liptowem.

Polska część Orawy (Kotliny Orawskiej) od północy i zachodu ograniczona jest pasmem Beskidu Żywieckiego i obejmuje zachodni skrawek Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Wschodnia granica Orawy przebiega wzdłuż głównego wododziału europejskiego, rozdzielającego zlewiska Morza Czarnego (poprzez Czarną Orawę, Wag i Dunaj) i  Morza Bałtyckiego (niewielki skrawek północno-wschodni tej krainy leży w dorzeczu Czarnego Dunajca). Kotlina Orawska tworzy największy w Polsce region należący do zlewiska Morza Czarnego.

Nad całym regionem góruje Babia Góra - królowa Beskidów polskich (1725 m n.p.m.), której przyroda podlega ochronie w ramach Babiogórskiego Parku Narodowego

Największymi miejscowościami polskiej części Orawy są Jabłonka (nieformalna stolica regionu) i, największa pod względem liczby ludności, Lipnica Wielka. Ogółem na Polskiej Orawie znajduje się 14 miejscowości. W skład gminy Jabłonka wchodzi 7 wsi: Jabłonka, Chyżne, Lipnica Mała, Zubrzyca Górna, Zubrzyca Dolna, Orawka i Podwilk. Do Gminy Lipnica Wielka zaś należą 2 wsie: Lipnica Wielka i Kiczory. Pięć pozostałych należy do gmin podhalańskich: Piekielnik, Podszkle i Bukowina-Osiedle do gminy Czarny Dunajec, a Podsarnie i Harkabuz do gminy Raba Wyżna.

Łącznie zamieszkuje w nich niecałe 28,5 tys. mieszkańców. Całość administracyjnie należy do powiatu nowotarskiego z siedzibą w Nowym Targu oraz Województwa Małopolskiego ze stolicą w Krakowie.

Głównym szlakiem komunikacyjnym przebiegającym przez Orawę jest droga krajowa nr 7 (DK7) prowadząca z Żukowa k. Gdańska do przejścia granicznego ze Słowacją w Chyżnem. Jest ona zarazem częścią trasy europejskiej E77, która łączy Psków z Budapesztem przebiegając łącznie przez 7 państw i licząc niecałe 1700 km. Inny popularny szlak to łącząca Orawę z Podhalem i Ziemią Suską droga wojewódzka nr 957 (DW957).

 

FIZJOGRAFIA ORAWY

Orawa (Orava - słow., Arva - łac., węg.) jest podtatrzańską krainą historyczną, której granice wyznaczają: od północy Beskid Wysoki, od zachodu - grzbiety Gór Kisuckich i Małej Fatry, od południa - Góry Choczańskie i Tatry Zachodnie, od wschodu - linia wododziału Orawy i Dunajca przebiegająca w poprzek Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Zdecydowana większość powierzchni tej krainy to góry, wśród których - oprócz podanych powyżej - należy jeszcze wymienić centralnie położone pasmo Magury Orawskiej. Jedynie północno-zachodnią część Orawy zajmuje fragment Kotliny Orawsko-Nowotarskiej, która szerokim pasmem ciągnie się od Namiestowa na Słowacji aż po Pieniny. W literaturze Orawa dzielona jest na Górną - leżącą u podnóży Pilska i Babiej Góry, oraz Dolną - położoną na południe od linii Trzciana (Trstená) - Twardoszyn (Tvrdošín) - Magura Orawska.

Środkiem omawianej krainy przepływa rzeka o tej samej nazwie, biorąca początek u spływu dwóch Oraw: Białej i Czarnej. Orawa uchodząc w okolicy Królewian do Wagu, należy do zlewiska Morza Czarnego. [...]

Północną granicę Orawy Polskiej stanowi Pasmo Babiogórskie, które na linii od Babiej Góry do Polic tworzy wyniosły grzbiet pozbawiony odchodzących ku południowi bocznych odgałęzień. Stoki tego pasma dość stromo opadają do wysokości ok. 1200 m npm, by przejść w łagodnie nachyloną powierzchnię pogórza. Tworzą ją płaskie, rozcięte płytkimi dolinami potoków grzbiety z niewybitnymi kulminacjami.

Są to Działy Orawskie: Pająkowy Wierch 934 m), które po części w literaturze turystycznej określane są mianem Pasma Podhalańskiego. Na południe od Działów Orawskich znajduje się rozległa część Kotliny Orawsko-Nowotarskiej - Kotlina Orawska (ok. 600 m npm). Wchodnia granica Orawy przecina tę kotlinę w poprzek biegnąc słabo zaznaczonym w terenie podmokłym europejskim działem wodnym między zlewiskiem Bałtyku (dorzecze dunajca) i zlewiskiem Morza Czarnego (dorzecze Wagu).

orawa bigBabia Góra znad Czarnej Orawy, fot. Grzegorz RzepiszczakPółnocną częścią Kotliny Orawskiej płynie Czarna Orawa wpadająca - jeszcze w granicach Polski - do wybudowanego w latach 50. zbiornika zaporowego zwanego potocznie Orawskim Morzem lub orawskim Jeziorem. Czarna Orawa powstaje na terenie wsi Harkabuz ze zbiegu dwóch potoków: Czarnej Wody i Głębokiego Potoku. Dla jej górnego biegu używa się niekiedy nazwy Orawka. Płynąc ku południowemu zachodowi zbiera ona wody: Bębeńskiego Potoku, Zubrzycy i Syhlca (dopływów prawostronnych) oraz Bukowińskiego Potoku i Piekielnika (dopływów lewostronnych). Potoki Lipnica i Krzywań oraz Chyżny i Jeleśna Woda wpadają obecnie wprost do zalewu. Dopływy Czarnej Orawy mają swoje źródła na stokach Babiej Góry, Działów Orawskich oraz w bagiennym dnie kotliny, z wyjątkiem Jeleśnej Wody, która wypływa z północnych pochyłości pasma Skoruszyny i na pewnym odcinku stanowi granicę państwową. Potoki charakteryzują się niewielkimi spadkami, co uwidacznia się w licznych meandrach, zakolach i starorzeczach. Jedynie górne biegi babiogórskich dopływów Czarnej Orawy są bardziej bystre.

Urozmaicona pod względem morfologicznym powierzchnia Orawy aż do XVI wieku porośnięta była pierwoborem. Obecnie większe kompleksy leśne spotykamy jedynie na północy - na stokach Babiej Góry i Polic oraz na południu - na obszarze Borów Orawskich. Grzbiety Działów Orawskich porosłe są jedynie stosunkowo niewielkimi, rozrzuconymi laskami.

Charakterystyczne dla Orawy są wspomniane już Bory Orawskie - rozległy kompleks torfowisk, podmokłych łąk i często bagnistych sosnowych lasów zajmujący południową część Orawy Polskiej i ciągnący się dalej na wschód ku Podhalu. Ich płaski i na pozór monotonny krajobraz jest najbardziej uderzającym elementem tej podtatrzańskiej i podbabiogórskiej krainy.

Powstanie Kotliny Orawsko-Nowotarskiej oraz Działów Orawskich ściśle związane jest z wypiętrzaniem sąsiadujących z nimi górotworów Beskidów i Tatr. Dno niecki zapadało się tworząc tzw. geosynklinę. Proces ten z różną intensywnością przebiega od trzeciorzędu do dzisiaj. Równocześnie z uginaniem się dna kotliny unosiły się jej brzegi - skrzydła geosynkliny. Spływające po powstającej pochyłości wody rozcinały ja tworząc płytkie doliny - tak powstał krajobraz Działów Orawskich.

widokWidok na Kotlinę Orawsko-NowotarskąDno kotliny w tym czasie zapełniało się kolejnymi warstwami osadów. Pierwotnie przypuszczano, że to osady morskie. Współczesne badania nie potwierdziły jednak teorii o istnieniu na tym obszarze morza, które - jak chce legenda - cięciem królewskiego miecza znalazło ujście przez przełom pieniński. Dowiodły one, że większych zbiorników nigdy tu nie było. Spływające z sąsiednich gór prarzeki tworzyły jedynie rozlewiska i bagna nanosząc jednocześnie żwiry, piaski i iły. Ich grubość sięga obecnie do ok. 1300 m. Nieprzepuszczalne dla wody warstwy iłów utrudniają jej odpływ z najniżej położonych części kotliny tworząc rozległe mokradła. W południowej części kotliny na iłach spoczywają fluwioglacjalne żwiry pochodzenia tatrzańskiego, które tworzą potężny stożek napływowy. Naniesione zostały w okresie lodowcowym, gdy bezustannie cofające się źródła Czarnego Dunajca przecięły wzgórza między obecnymi pasmami Gubałówki i Magury Witowskiej i zagarnęły potoki tatrzańskie, a ku Kotlinie Orawskiej rwąca woda z topniejących lodowców poniosła granitowe i wapienne otoczaki. Ostateczne ukształtowanie rzeźby Orawy zawdzięczamy erozyjnej pracy rzek, a od kilkuset lat również działalności człowieka.

 Zbigniew Ładygin, 7 dni na Orawie Polskiej, Warszawa-Kraków 1985.

 

W LABIRYNCIE HISTORII

Nazwa Orawa, dotycząca pierwotnie rzeki, od której wzięła nazwę i kraina nad nią leżąca, wywodzi się od czasów przedhistorycznych. Jej etymologia nie jest wyjaśniona ostatecznie. Jedna z wersji przyjmuje, że nazwa ta odpowiada pojęciu „szumiącej rzeki", czego uzasadnienia należy szukać w słowotwórstwie dialektów starosłowiańskich.

Najstarsze ślady pobytu ludzi na terenie Orawy Polskiej pochodzą ze starszej epoki kamiennej - paleolitu. Mieszkańcy Orawy sprzed 11 tysięcy  lat przebywali tutaj tylko sezonowo prowadząc gospodarkę myśliwsko-zbieracką. Stworzyli oni dość rozległe obozowisko, na którego pozostałości natrafili archeolodzy w pobliżu Lipnicy Wielkiej.

Dolina Czarnej Orawy była terenem interesującym również i koczownicze ludy u schyłku neolitu, czego śladem są znaleziska z okolic Jabłonki, Orawki, Podwilka, Zubrzycy i Podsarnia.

Szczególnie obfite znaleziska z terenu Orawy Słowackiej w postaci grodów obronnych i cmentarzysk pochodzą z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza. Zasiedlenie doliny Orawy w tym okresie było wynikiem eksplozji demograficznej jaka miała wtedy miejsce w Europie. Stałe osadnictwo Orawy istniało najdalej do IV wieku naszej ery, po czym - w okresie wędrówek ludów i we wczesnym średniowieczu - zanikają wszelkie ślady pobytu człowieka na tym terenie.

Człowiek ponownie zjawił się nad „szumiącą rzeką" dopiero w późnym średniowieczu.

Historia Orawy, od wieków leżącej na styku dwóch potężnych państwowości, jest nierozerwalnie związana z historią Węgier i Polski. Panujący współcześnie z Bolesławem Chrobrym węgierski król - późniejszy święty - Stefan I przystąpił do organizowania silnego państwa. Dokonał w tym celu administracyjnego podziału kraju na komitaty (żupy), na których czele stali mianowani przez króla komesi (żupani). Komitat orawski powstał jako jeden z ostatnich. Będąc pierwotnie własnością królewską Orawa należała do tzw. żupanatu leśnego ze stolicą w Zwoleniu i dopiero od XIII wieku, gdy znalazła się w prywatnych rękach rodu Balassów, zaczęło następować jej wyodrębnianie. W tym czasie, w niezbyt jasnych okolicznościach doszło do budowy Zamku Orawskiego, względnie jego rozbudowy z wcześniej istniejącej warowni. W XIV wieku, po wcześniejszym wykupieniu z rąk prywatnych, Orawa stalą się znów własnością królewską.

Do rozwoju tej zagubionej wśród gór krainy walnie przyczyniła się przebiegająca tędy droga handlowa. Nie był to trakt pierwszoplanowy, na tyle jednak ważny, że w leżącym przy nim Twardoszynie już w roku 1265 istniała węgierska stacja celna. Główną pozycję wśród przewożonych przez Orawę towarów stanowiła wielicka sól. Handel solą był obwarowany licznymi zastrzeżeniami, a ponieważ ich łamanie godziło bezpośrednio w interes królewskiej kiesy, jeden z władców - Kazimierz Wielki - w roku 1368 ustanowił w Jabłonce komorę celną. W XV wieku na orawskim trakcie pojawiły się i inne produkty. Ważną rolę wśród nich odgrywała miedź. Handel tym poszukiwanym metalem został zmonopolizowany przez węgierską rodzinę Thurzonów, która w tym czasie nabyła bogate kopalnie w okolicy Bańskiej Bystrzycy. Miedź sprzedawana była przez nich w Krakowie, gdzie powstał duży jej skład, a w pobliskiej Mogile nawet huta.

Druga połowa XV wieku była na Węgrzech okresem walk o Koronę św. Stefana. Na tronie zasiadał wprawdzie Maciej Korwin, ale spiskująca szlachta chciała osadzić na nim kilkunastoletniego wówczas Kazimierza Jagiellończyka. W tym czasie z ramienia króla węgierskiego panem Zamku Orawskiego był polski magnat Piotr Komorowski. Jagiellończyk zebrawszy rycerstwo ruszył na południe, a Komorowski umożliwił mu przemarsz przez swoje terytoria. Wyprawa zakończyła się jednak niepowodzeniem. Najbardziej ucierpiał na tym Komorowki, którego Maciej Korwin za niesubordynację usunął z Liptowa zmuszając jednocześnie do sprzedaży za niewielką kwotę Zamku Orawskiego. Notabene od polskiego króla Piotr Komorowski otrzymał jako rekompensatę Państwo Żywieckie.

Również i pierwsza połowa XVI wieku nie była szczęśliwa dla Węgier. Na skutek wewnętrznych rozgrywek i wywołanej w ich konsekwencji wojny domowej doszło do podziału państwa. Obszar obecnej Słowacji dostał się pod panowanie Habsburgów, a południowa część Węgier utworzyła autonomię pod nadzorem tureckim. Wtedy po raz wtóry Orawą zainteresowali się Thurzonowie. W roku 1556 drogą wykupu wcześniej założonej za Orawę sumy 18 338,25 węgierskich złotych monet żupanem Orawy został były biskup nitrzański Franciszek Thurzo. Na własność jego rodziny Orawa przeszła jednak dopiero w roku 1606, kiedy to cesarz Rudolf za wierność i zasługi dla rodu Habsburgów podarował ziemie nad Białą i Czarną Orawą synowi Franciszka — Jerzemu Thurzo.

orawkaWidok na Orawkę

Do tego czasu Górna Orawa była niemal bezludna. Najbliższe osady po obu stronach granicy rozdzielał kilkudziesięciokilometrowy pas puszcz i podmokłych puścizn. Formalnymi posiadaczami tych ziem położonych między posiadłością Nadasd (tj. Trzcianą) a granicą Królestwa Polskiego (cyt. z dokumentów opublikowanych w pracy W. Semkowicza) była węgierska rodzina Plathych. Thurzonowie z chwilą objęcia Zamku Orawskiego przystąpili do szeroko zakrojonej akcji kolonizacyjnej na „ziemiach niczyich", co stało się oczywiście powodem ich zażartych sporów z Plathymi. W swojej akcji wykorzystali dwa sprzyjające elementy: napływ ludów pasterskich wędrujących Karpatami oraz uchodźstwo chłopów z nękanych wojnami ziem polskich. W osadnictwie Górnej Orawy decydujące znaczenie odegrał właśnie ten drugi czynnik. Wabieni znacznymi ulgami w czynszach, a nade wszystko kilkunastoletnimi okresami wolnizny przybywali do górnoorawskiej puszczy pod Babią Górą i Pilskiem chłopi z dóbr żywieckich, oświęcimskich, zebrzydowskich. Uciekinierów było coraz więcej, a liczne protesty panów polskich niewiele pomagały. Szczególnie ostry konflikt wybuchł między Thurzonami a panem Żywiecczyzny Mikołajem Komorowskim - potomkiem wspomnianego tu wcześniej Piotra. Obie strony, w pełnych wzajemnego szacunku listach, odwoływały się do autorytetów królewskich, co nie przeszkadzało w podjazdach, zajmowaniu bydła, uprowadzaniu ludzi, paleniu wiosek. Akcja kolonizacyjna przebiegała jednak bez większych przeszkód i w pierwszych dziesięcioleciach XVII wieku była w zasadzie zakończona.

 

węgierska pocztówka"Pozdrowienia z Podwilka" - pocztówka węgierska XIX/XX w.Nie było jednak dane chłopom orawskim spokojne życie. W XVII wieku przez Słowację szła fala reformacji. Jerzy Thurzo w 1610 roku na zjeździe religijnym w Żylinie przyjął protestantyzm. Ludność polska Górnej Orawy, silnie przywiązana do katolicyzmu, którego orawską ostoją był obraz Matki Boskiej Częstochowskiej w trzciańskim kościele, wystąpiła z czynnym oporem wobec religijnych nowinek wprowadzanych zasadą „cuius regio eius religio". Wywołało to srogie represje ze strony Zamku Orawskiego, a szczególnie rodziny Thőkőlych, administrującej Orawą po Thurzonach. Chłopi nie zaniechali jednak katolickich praktyk religijnych, a w kronikach sąsiednich, polskich parafii można wyczytać nazwiska Orawiaków, których chrzczono lub którym dawano katolickie śluby. Ruszyła akcja kontrreformacji. Prowadzili ją polscy księża z Podhala z ks. Janem Sczechowiczem z Ratułowa na czele. Poparła ją katolicka rodzina Habsburgów z samym cesarzem Ferdynandem III, a oparcie w terenie stanowiła Czymhowa — posiadłość Plathych, jak pamiętamy zażartych wrogów Zamku. Akcja ta odniosła sukces, a jej ukoronowaniem był proces o prześladowanie katolicyzmu na Orawie, zarządzony przez królewski sąd nadworny w roku 1659.

Druga połowa XVII wieku była również tragiczna dla mieszkańców Orawy. Tędy przeciągnęły zdążające pod Wiedeń litewskie wojska hetmana Sapiehy, tutaj docierały echa węgierskich powstań Thőkőly'ego i Rakoczego. Zarówno oddziały powstańcze, jak i regularne wojska wykazując całkowity brak zdyscyplinowania plądrowały i rabowały mijane wioski z trudem gospodarujące w górach.

W początku XIX wieku o polskich mieszkańcach Orawy mało kto pamiętał. Polacy zajęci byli swoimi tragicznymi wydarzeniami: rozbiory, kolejne powstania. Górale spod Babiej Góry i Pilska, na przemian madziaryzowani i słowaczeni, ciężko pracujący na nieurodzajnych górskich ziemiach, całkowicie zatracili poczucie więzi z krajem przodków.

granica w podwilkuPrzejście graniczne w Podwilku między Galicją a WęgramiBodaj pierwszym, który zwrócił uwagę na obecność - ciągle jeszcze żywego - języka polskiego na Orawie był Andrzej Kucharski — filolog i etnograf. Swoje spostrzeżenia odnotował w liście pisanym do czeskiego przyjaciela Andrzeja Jelinka po powrocie (w r. 1828) z pięcioletniej wędrówki po Słowacji: Ze stolicy orawskiej udałem się na Beskidy (...) i minąwszy mieszaninę słowiańskiego dialektu z polskim, albo raczej mazurskim, jakim mówią górale polscy, stanąłem z drugiej strony Beskidów.... Kucharski niezbyt jednak zdawał sobie sprawę z pochodzenia „mazurskiego dialektu"  w komitacie orawskim. Na bardziej wnikliwe obserwacje polskich uczonych trzeba było długo czekać. Do wybuchu pierwszej wojny światowej niewiele pisało się o Orawie. Do najciekawszych i prekursorskich opisów z tego okresu należą: Orawa Ludwika Zejsznera (1853 r.), cykl prac Polacy na Górnych Węgrzech Maksymiliana Gumplowicza (1900-1903 r.), Orawa i jej ludność polska Grzegorza Smólskiego (1910 r.) oraz krajoznawcze wspomnienie Józefa Zawilińskiego Z kresów polszczyzny (1912 r.). Na obecność gwary polskiej na terenie Górnych Węgier - jak wtedy nazywano Słowację - zwrócili również uwagę uczeni czescy: A. V. Sembera (1376) oraz J. Polivka (1885).

Te i inne publikacje wywołały żywsze zainteresowanie sprawami Polaków na Węgrzech. Pojawili się pierwsi działacze narodowi na Orawie: Julian Teisseyre, Jan Bednarski, ks. Ferdynand Machay, Eugeniusz Stercula, Piotr Borowy, Aleksander Matonóg, ks. Marcin Sikora. Na Orawę docierała często konfiskowana, wydawana od 1913 r. w Nowym Targu „Gazeta Podhalańska", mająca zresztą pod Babią Górą swych stałych korespondentów.

Mapa Orawy - 1913 r.Mapa Orawy - 1913 r.Rok 1918 przyniósł powstanie Polski Odrodzonej. Monarchia austro-węgierska rozpadła się, a Słowacja spojona z Czechami po raz pierwszy uzyskała państwowość. Już 6 listopada 1918 roku w Jabłonce powstała Rada Narodowa Polaków na Górnej Orawie domagająca się przyłączenia tych ziem do Polski, a jednocześnie wkroczyły tam patrole polskiego wojska. Rozpoczęła się mająca trwać sześć lat walka dyplomatyczna o przynależność polskich kresów południowych na Spiszu i na Orawie. Na przełomie lat 1918/1919 sytuacja była już tak napięta, że groziło to rozlewem krwi. W porę jednak doszli do ustalenia linii demarkacyjnej i podjęto środki dyplomatyczne celem osiągnięcia porozumienia. W kraju rozwinęła się akcja społeczna zainicjowana jeszcze w październiku 1918 roku przez Towarzystwo Tatrzańskie. W swoim łonie powołało ono Komisję Spisko-Orawską, której zadaniem było przedstawienie społeczeństwu polskiemu w naukowo podbudowanych opracowaniach praw do tych ziem. Opracowane przez Komisje materiały zostały przekazane Ministerstwu Spraw Zagranicznych. Nieco później z inicjatywy Kazimierza Przerwy-Tetmajera powstał w Warszawie Komitet Spisko-Orawski, który połączywszy się z takim samym komitetem zorganizowanym w Krakowie wkrótce utworzył Komitet Narodowy do Obrony Spisza, Orawy, Czacy i Podhala. Wiosną 1919 roku na zjeździe w Zakopanem jego przewodniczącym został wybrany prof. Władysław Szajnocha, a w pracach zarządu brały udział takie wybitne postacie, jak: płk Andrzej Galica, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Stefan Żeromski, Walery Goetel, Władysław Semkowicz.

Sprawy Spisza i Orawy rozstrzygały się jednak na forum międzynarodowym. Do Paryża pod przewodnictwem ks. Machaya wyjechała nawet delegacja przedstawicieli górali ze Spisza i Orawy: Piotr Borowy z Rabczyc i Wojciech Halczyn z Lendaku, uzyskując audiencję u ówczesnego prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona. Wobec niemożności dojścia do porozumienia koalicyjna Rada Najwyższa przychyliła się do polskiej propozycji objęcia spornego terenu plebiscytem. W końcu stycznia 1920 roku do Cieszyna, obranego na główną kwaterę międzynarodowej komisji nadzorującej plebiscyt, przybyły delegacje Francji, Anglii, Włoch i Japonii, a z końcem zimy tegoż roku do Jabłonki wkroczył oddział osiemdziesięciu francuskich strzelców alpejskich. Sytuacja Polski na terenach plebiscytowych była nad  wyraz niekorzystna; jeszcze z początkiem 1919 roku polskie oddziały wojskowe zostały wycofane na linię dawnej granicy węgiersko-galicyjskiej, a we wszystkich wioskach Górnej Orawy stacjonowały posterunki czeskiej żandarmerii. Również i tymczasową władzę administracyjną sprawowali Czesi.

SM0 1 E 2362Przejście graniczne polsko-czechosłowackie w Lipnicy Wielkiej, 1930-1937, Żródło: audiovis.nac.gov.pl [kliknij na obraz, aby zobaczyć]Latem 1920 roku pozycja Polski była szczególnie krytyczna. Nastąpiło załamanie frontu na toczonej ze wschodnim sąsiadem wojnie, a wojska radzieckie stanęły pod Warszawą. Równocześnie wzrastał międzynarodowy prestiż państwa czechosłowackiego, Wobec nieomal całkowitego braku zrozumienia sprawy spisko-orawskiej przez polską dyplomację nie mogło być zaskoczeniem wydarzenie z 10 lipca 1920 roku: w Spaa podpisano porozumienie, na mocy którego odwołano planowany plebiscyt, a ostateczne rozstrzygnięcie sprawy granic przekazano w ręce Konferencji Ambasadorów. Jej definitywny wyrok zapadł niezwykle szybko, bo już 28 lipca: Polsce przydzielono jedynie skrawki Spisza i Orawy, pozostawiając poza granicami ok. 15 tys. ludności polskiej na Orawie i 25 tys. na Spiszu. W sierpniu administracja polska objęła przyznane jej ziemie, na których znalazły się następujące miejscowości: Jabłonka, obie Zubrzyce, Orawka, Podwilk, Podsarnie, Harkabuz, Bukowina-Podszkle, Piekielnik, Chyżne, Lipnica Górna (Mała), część Lipnicy Dolnej (Wielkiej) oraz Głodówka i Sucha Góra. Ponieważ narzucona linia graniczna nie zadowalała żadnej ze stron doszło do dwustronnych rozmów zakończonych dopiero w 1924 roku podpisaniem tzw. protokołów krakowskich. W myśl porozumienia dokonano m.in. zamiany Głodówki i Suchej Góry na pozostałą część Lipnicy Wielkiej. Obie oddane wsie wróciły później w granice Polski na skutek ugody zawartej ze Słowacją w listopadzie 1938 roku, natomiast w okresie okupacji hitlerowskiej cała Górna Orawa została przyłączona do faszystowskiej Słowacji księdza Tisy. W roku 1945 granica wróciła na linię sprzed 1938 roku.

Zbigniew Ładygin, 7 dni na Orawie Polskiej, Warszawa-Kraków 1985.